Eşref Saati
Bir işin olumlu sonuçlanması için en uygun zaman veya birinin neşeli, ikna edilmeye açık olduğu an anlamında kullanılır.
Hikayesi: Eskiden müneccimler ve saat ustaları, gökyüzündeki yıldızların konumuna bakarak uğurlu ve uğursuz saatleri belirlerlerdi. Özellikle devlet işlerinde veya önemli kararlarda “Eşref saati” (en şerefli, en hayırlı vakit) beklenirdi. Bu saat gelmeden işe başlanmazdı. Günümüzde ise daha çok birinin “damarının iyi olduğu” anı yakalamak için kullanılır.
Burnundan Kıl Aldırmamak
Kendine toz kondurmayan, huysuz, kibirli veya çok titiz kişiler için söylenir.
Hikayesi: Eskiden berberler sadece saç sakal kesmez, aynı zamanda ufak tefek cerrahi işlerle de ilgilenirlerdi. Burnun içindeki kılları almak oldukça acı veren bir işlemdir. Mağrur ve sert mizaçlı kişiler, berberin o hassas bölgeye dokunmasına, canlarını yakmasına asla izin vermezlermiş. Bu tavır, eleştiri kabul etmeyen insanlar için sembolleşmiştir.
Dingo’nun Ahırı
Girenin çıkanın belli olmadığı, kuralsız ve karmaşık yerler için kullanılır.
Hikayesi: İstanbul’da atlı tramvayların olduğu dönemde, yorulan atların dinlendirilmesi için Taksim civarında bir ahır bulunurdu. Bu ahırın sahibi Dingo adında bir Rum vatandaşıydı. Ahır, ana durak noktasında olduğu için gün boyu atlar girer çıkar, müthiş bir sirkülasyon yaşanırmış. Dingo’nun da biraz lakayıt biri olması sebebiyle, bu karmaşa halkın diline pelesenk olmuştur.
Buyur Buradan Yak
Beklenmedik bir sorunla karşılaşıldığında veya bir durum içinden çıkılmaz hal aldığında söylenen bir sitem sözüdür.
Hikayesi: Hikaye bir mahalle kahvesinde geçer. Karşılıklı iki kişi nargile içmektedir. Birinin nargilesinin ateşi sönmek üzereyken, yan masadaki adamın nargilesinden bir parça köz almak ister. O sırada masalar arasında öyle bir tartışma çıkar ki, nargile ateşi unutulur, ortalık karışır. Tartışmanın sonunda mevzu başka bir yere bağlanınca, ateş isteyen adam pes ederek közü gösterir ve “Buyur buradan yak,” der.
Başın Sağ Olsun
Taziye sırasında kullanılan bu sözün kökeni aslında sanıldığından daha derin bir anlam taşır.
Hikayesi: Buradaki “sağ” kelimesi hayatta kalmak değil, “sağalmak” (iyileşmek, bütünlenmek) kökünden gelir. Yani aslında “Giden gitti, ancak kalanların (başın) geri kalan kısmı bütün olsun, metanetini korusun, ruhu iyileşsin” mesajını taşır. Bir diğer yoruma göre ise “Senin başın (akıl ve sağlığın) var olsun ki toplumun bir parçası olarak hayat devam etsin” demektir.
Çizmeyi Aşmak
Kişinin haddini aşması veya uzmanı olmadığı bir konuda iddialı konuşmasıdır.
Hikayesi: Ünlü ressam Apelles, yaptığı bir resmi halkın eleştirisine sunar. Bir kunduracı resme bakıp çizmedeki dikiş hatasını söyler. Apelles hatayı kabul eder ve düzeltir. Ancak kunduracı, ressamın bu alçakgönüllülüğünden cesaret alıp resmin diz kapağı ve yukarısı hakkında da yorum yapmaya başlayınca Apelles müdahale eder: “Efendi, haddini bil; senin uzmanlığın çizmede biter, çizmeyi aşma!”
Tası Tarağı Toplamak
Her şeyi bırakıp bir yerden tamamen ayrılmak, göç etmek anlamındadır.
Hikayesi: Bu söz doğrudan eski hamam kültüründen gelir. Eskiden hamama gitmek bir ritüeldi; tas, tarak, kese ve peştemal gibi eşyalar bir çıkın yapılırdı. Bir yerden temelli gidileceği zaman, hamamdaki bu temel eşyaların toplanması, o kişiden geriye hiçbir iz kalmadığı anlamına gelirdi.
Atı Alan Üsküdar’ı Geçti
İş işten geçti, artık yapılacak bir şey kalmadı demektir.
Hikayesi: Rivayet odur ki Bolu Beyi ile sorun yaşayan Köroğlu, ünlü atını çaldırır. Atı bulmak için İstanbul’a gelir ve at pazarına gider. Kendi atını tanır ama tanıdığını belli etmeden satın almak için pazarlığa oturur. Atın üstüne biner, “Bir deneme sürüşü yapayım” der ve atı mahmuzlayıp denize doğru sürer. Sal üzerinde karşıya, Üsküdar’a geçtiğini görenler, arkasından bakakalan eski sahibine: “Boşuna bekleme, atı alan Üsküdar’ı geçti,” derler.
Devam edecek...