6 Mayıs Hıdırellez kutlamasınınbugüne tekabül etmiş olması münasebetiyle ben de bugünkü yazımı bu konuya ayırdım. Esasen Türklerin iki farklı tarihte kutladıkları bahar bayramları vardır: Nevruz ve Hıdırellez. Nevruz, köken itibariyle İslamiyet öncesine dayanır ve daha çok Doğu Türklüğünün bildiği ve kutladığı bir bayramdır. Hıdrellez ise İslamiyet’ten sonra Hz. Hızır ve Hz. İlyas etrafında oluşan birtakım menkıbelere dayanan ve bir kült yani bir inanış haline dönüşmüş olan bahar kutlamasıdır.
Hızır, İran’ın mitolojik tarihi olan Şehnâme’de İskender’in veziri olarak geçmektedir. İskender dünyayı dolaşırken karanlıklar ülkesine gelir ve veziri Hızır ile birlikte ab-ı hayatı (ölümsüzlük suyunu) bulmak için karanlıklar ülkesinde ilerlemeye başlar. Yolun ikileştiği bir yerde yolun birine İskender, diğerine Hızır gider. Hızır bu yolda ab-ı hayatı bulur ve içer. Ancak onun ab-ı hayatı bulduğundan İskender’in haberi olmaz. Hızır’dan da bir daha haber alınamaz.
Hızır-İlyas günü, kısaca Hıdırellez; Türk dünyasının pek çok yerinde, özellikle de Anadolu ve Balkanlarda kutlanan mevsimlik bayramlarımızdandır. Kış mevsiminin sona erip yaz mevsiminin başladığı bugün, karaların peygamberi Hızır ile denizlerin peygamberi İlyas’ın yeryüzünde buluştukları gün olarak kabul edilir. Hızır ve İlyas sözcükleri birleşerek “Hıdırellez” seklini almıştır.
İslâm toplumunda Hızır, ermiş bir kişi olarak bilinir. Allah tarafından Müslümanları korumakla görevlendirilmiştir. İstediği zaman istediği yerde görülebilir. Kimi rivayete göre İlyas’la kardeştir. Kimi rivayete göre ise Hızır ile İlyas arkadaştır. Halk, Hızır’ı “peygamber” olarak kabul eder. O’na genellikle “Hızır Aleyhisselâm”, “Hızır Nebi” veya “Hızır Peygamber” denilmesi bu yüzdendir. Ayrıca “Kul bunalmayınca Hızır yetişmez”, ve “Hızır eli değmiş” sözleri de bunun için ifade edilmiştir. Günümüzde cankurtaranlara “Hızır”, âcil servislere de “Hızır Servisi” denilmesinin nedeni de yine bu inanışa dayanmaktadır.
Kur'ân-ı Kerîm'de, Hızır (a.s.)'ın isminden açıkça bahsedilmemekle birlikte, KehfSuresi’nin 60-82. ayetlerinde yer alan Hz. Mûsâ ile ilgili kıssada "Katımızdan kendisine bir rahmet verdiğimiz ve kendisine ilim öğrettiğimiz kullarımızdan bir kul..." (18/65) diye sözü edilen şahsın Hızır (a.s.) olduğu anlaşılmaktadır. Çünkü bizzat Peygamber Efendimizden gelen hadislerde bu şahsın Hızır olduğu açıkça belirtilmiştir.
Hızır ile ilgili olarak Türk toplumu daha çok şu düşüncelere sahiptir: Hızır, zor durumda kalanların yardımına koşar, kalbi temiz, iyiliksever insanlara daima yardım eder. Uğradığı yerlere bolluk, bereket ve zenginlik getirir. Dertlilere derman, hastalara şifa aracı olur. İnsanların şanslarının açılmasına yardım eder. Aslında burada vurgulanmak istenen belki de insanların hiçbir zaman ümitsizliğe düşmemeleri gerektiğidir. Ayrıca iyi insan olmak için çaba harcamaya da bir teşvik söz konusudur.
Hızır’ın çiçeklerden örülmüş bir hırkası, al renkli külâhı, yeşil sarığı ve kırmızı pabuçları vardır. Aksakallıdır. Elleri yumuşak, beyaz ve kemiksizdir. Dilenci ve fakir kılığına girdiği de olur. Bu nedenle dilenci ve fakir insanlara karşı olumlu bakışımızda onların Hızır olabileceği inancının büyük etkisi vardır.
Hıdırellez, kışın bitip sıcak yaz günlerinin başlaması (Ruz-ı Hızır) nedeniyle ülkemizde de etkin bir biçimde kutlanmaktadır. Büyük şehirlerde daha az olmak üzere, kasaba ve köylerde Hıdırellez için önceden hazırlıklar yapılır. Bu hazırlıklar, evin temizliği, üst-baş temizliği, yiyecek-içeceklerle ilgili hazırlıklardır. Hıdırellez gününden önce evler temizlenir; çünkü temiz olmayan evlere Hızır’ın uğramayacağı düşünülür. Hıdırellez günü giyilmek üzere yeni elbiseler ve ayakkabılar alınır. Yaygın ritüeller arasında gül ağacı dibine dilek gömmek ya da gül dalına dilek asmak vardır. Hıdırellez kutlamaları daima yeşillik, ağaçlık alanlarda, su kenarlarında, bir türbe ya da yatırın yanında yapılmaktadır. Hıdırellez’de kırlara çıkılması ve baharın taze ürünlerinin (yeşil soğan, biber, salatalık vs.) yenilmesi bir gelenek halini almıştır.
Bütün bu yönleriyle Hıdırellez, Türk Dünyasında kutlanan Nevruz Bayramıyla yapısal ve işlevsel açıdan örtüşmektedir.Ancak 21 Mart’ta Anadolu ve Balkan coğrafyasına bahar henüz gelmediğinden, iklimsel olarak Nevruz’un yerine Hıdırellez ikame edilmiştir.Aralarındaki fark ise Nevruzdaki Ergenekon miti ve ateş kültünün yerini Hıdırellez’de Hızır-İlyas miti ve yumurta kültünün almasıdır.